των
Θύμιου Δημόπουλου, Ειδικού Γεωπληροφορικών Συστημάτων – Αρχιτέκτονα/MedINA,
Δημήτρη Παπαγεωργίου, Συντονιστή Προγράμματος Ri-Connect/MedINA
Αλέξη Κατσαρού, Εκτελεστικού Διευθυντή/MedINA και
Κωνσταντίνας Σπηλιοπούλου, Υπεύθυνης Πολιτικής Προγράμματος για το Νερό/MedINA
Επιμέλεια άρθρου: Γιώργος Δημητρόπουλος, Πολεοδόμος – Χωροτάκτης και Υπεύθυνος Ανάπτυξης Έργων/MedINA
Μπορεί ο όρος «μικρό υδροηλεκτρικό έργο» να ακούγεται ως μία εγκατάσταση μικρής κλίμακας με μηδαμινές ή ασήμαντες επιπτώσεις στο τοπίο, το ποτάμιο οικοσύστημα και τις ανθρώπινες κοινωνίες. Ποια είναι όμως η γνώμη της επιστήμης και πόσο εύκολα αναγνωρίσιμα είναι τα οφέλη από την κατασκευή αυτών των έργων;
Το MedINA, στην προσπάθειά του να προσεγγίσει τεκμηριωμένα τέτοια ερωτήματα και να προτείνει λύσεις για την περίπτωση της λεκάνης απορροής του ποταμού (ΛΑΠ) Αώου, που έχει αποτελέσει πόλο έλξης για την εγκατάσταση μικρών υδροηλεκτρικών έργων (ΜΥΗΕ), αναζητά απαντήσεις βασισμένες στην επιστημονική έρευνα. Έτσι, πρόσφατα βρέθηκε στο Γκρόνινγκεν της Ολλανδίας και το Free Flow Conference, για να ενημερωθεί για τις νέες τάσεις και προτάσεις διαχείρισης των ποταμών του κόσμου και να ανταλλάξει γνώσεις με πληθώρα επιστημόνων και ειδικών γύρω από το θέμα αυτό. Όπως ήταν φανερό κατά τη διάρκεια του συνεδρίου και όπως άλλωστε υποδεικνύουν στρατηγικές και νομοθετήματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η επιστημονική κοινότητα επισημαίνει την ανάγκη για αποκατάσταση της συνδεσιμότητας των ποτάμιων οικοσυστημάτων, βελτίωση της ποιότητας των νερών τους, προστασία και διατήρηση οικολογικών σχηματισμών που βρίσκονται σε καλή κατάσταση.
Ενώ λοιπόν στις ΗΠΑ και την υπόλοιπη Ευρώπη έχουν εκκινήσει προσπάθειες για την αποκατάσταση κατακερματισμένων ποτάμιων οικοσυστημάτων εδώ και τουλάχιστον δύο δεκαετίες, αναθεωρώντας την αντίληψη πως τα ΜΥΗΕ αποτελούν ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αφαιρώντας παρωχημένα φράγματα και τροποποιώντας άλλα ώστε να διευκολύνουν την οικολογική συνδεσιμότητα των νερών, στον Αώο, αλλά και στην Ελλάδα γενικότερα, ο κατακερματισμός εντείνεται με τον συνεχή σχεδιασμό και την εγκατάσταση νέων ΜΥΗΕ.
Αναλογιζόμενοι την υπάρχουσα απειλή που ενέχει η ανάπτυξη ΜΥΗΕ για τη ΛΑΠ Αώου, συνεχίζουμε την προσπάθειά μας, παρακολουθώντας στενά τις εξελίξεις και παρουσιάζοντας παρακάτω την παρούσα κατάσταση αδειοδότησης και χωροθέτησής τους, κατόπιν συλλογής και ανάλυσης δεδομένων από τον Γεωπληροφορικό Χάρτη της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας (ΡΑΕ), την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Ηπείρου – Δυτικής Μακεδονίας, το Ηλεκτρονικό Περιβαλλοντικό Μητρώο, την πλατφόρμα aepo.ypeka.gr, τον Δήμο Ζαγορίου, τον Δήμο Κόνιτσας, την ιστοσελίδα της Διαύγειας και ενεργούς πολίτες της ευρύτερης περιοχής.
Ι. Παρούσα κατάσταση αδειοδότησης και χωροθέτησης ΜΥΗΕ στη ΛΑΠ Αώου
Σε συνέχεια των προηγούμενων άρθρων μας, τον Μάρτιο, Ιούλιο και Νοέμβριο του 2023, εξετάζουμε τον αριθμό των ΜΥΗΕ και την κατάσταση αδειοδότησης στην οποία βρίσκονται, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουμε συγκεντρώσει από τη ΡΑΕ. Αναλυτική περιγραφή της διαδικασίας και των σταδίων αδειοδότησης μπορείτε να βρείτε στο άρθρο του Μαρτίου 2023. Στο ακόλουθο γράφημα παρουσιάζεται η κατάσταση τους μήνες Μάρτιο, Ιούλιο, Νοέμβριο του 2023 και Μάιο του 2024.
O συνολικός αριθμός των ΜΥΗΕ στη ΛΑΠ Αώου, που βρίσκονται σήμερα σε διαφορετικά στάδια αδειοδότησης, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΡΑΕ, είναι πενήντα ένα (51), εκ των οποίων τέσσερα (4) έχουν λάβει άδεια λειτουργίας, ένα (1) άδεια εγκατάστασης, τριαντατρία (33) άδεια παραγωγής και δεκατρία (13) βρίσκονται υπό αξιολόγηση (Γράφημα 1 και Χάρτης 1). Ο αριθμός αυτός έχει αυξηθεί κατά τρεις (3) αιτήσεις σε σχέση με τον Νοέμβριο του 2023. Οι αλλαγές παρατηρούνται ως προς τις άδειες εγκατάστασης που εμφανίζονται μειωμένες κατά μία (1) και τις αιτήσεις σε αξιολόγηση, οι οποίες αυξήθηκαν κατά τέσσερις (4). Η άδεια εγκατάστασης στην οποία εμφανίζεται να έχει γίνει αυτοδίκαιη παύση σύμφωνα με τα στοιχεία της ΡΑΕ (γεωχωρικά αλλά και στους πίνακες που αναρτά) είναι αυτή στον Βουρκοπόταμο. Το συγκεκριμένο ΜΥΗΕ έχει ΑΕΠΟ (ΠΕΤ: 2111653529) που τροποποιήθηκε πρόσφατα (2022) και ως εκ τούτου δεν γνωρίζουμε γιατί παύτηκε από τα στοιχεία της ΡΑΕ.
Όσον αφορά τις άδειες παραγωγής, μία (1) παύτηκε (αυτοδίκαιη παύση – ανάρτηση πίνακα ΛΑΓΗΕ) και μία (1) νέα εκδόθηκε. Η ανακληθείσα αφορά έργο 0,99 MW, που έως σήμερα ήταν αδειοδοτημένο στο ρέμα Kαταρράκτης στον Δήμο Περιβολίου. Η νέα άδεια παραγωγής αφορά ΜΥΗΕ ισχύος 0,5 MW στη θέση Κλειδωνιά στα όρια των Δήμων Ζαγορίου και Κόνιτσας. Ως προς τις αιτήσεις σε αξιολόγηση, πέραν της αίτησης που πήρε άδεια παραγωγής στην Κλειδωνιά, οκτώ (8) αιτήσεις παραμένουν στην ίδια κατάσταση και κατατέθηκαν πέντε (5) νέες αιτήσεις, δύο (2) εκ των οποίων στο ρέμα Βουρμπιανίτικο, ισχύος 0,3 MW και 0,29 MW αντίστοιχα. Από τις υπόλοιπες, δύο (2) αιτήσεις, ισχύος 0,23 MW και 0,28 MW, κατατέθηκαν κοντά στη θέση Μαρδίτσα του Δήμου Κόνιτσας και μία (1) κατατέθηκε στον Δήμο Ζαγορίου, σε παραπόταμο του Βοϊδομάτη.
Η συνολική ισχύς (εγκατεστημένη και προγραμματιζόμενη) μειώθηκε από τα 57,42 MW σε 54,71 MW.
Όπως προκύπτει από τον παρακάτω Πίνακα 1, εξετάζοντας τα στοιχεία της ΡΑΕ σε συνδυασμό με τις συντεταγμένες της υπ’ αριθμ. ΥΠΕΝ/ΔΔ ΦΠΒ/115155/3787 απόφασης του Γενικού Διευθυντή Περιβαλλοντικής Πολιτικής του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΦΕΚ Β’ 6679/2023), με την οποία χαρακτηρίστηκε τμήμα της ΛΑΠ Αώου ως Προστατευόμενο Τοπίο και Προστατευόμενος Φυσικός Σχηματισμός, στη συγκεκριμένη περιοχή εμπίπτουν εξ ολοκλήρου συνολικά δεκαπέντε (15) ΜΥΗΕ: ένα (1) υφιστάμενο με άδεια λειτουργίας, οκτώ (8) με άδεια παραγωγής και έξι (6) που είναι σε αξιολόγηση. Επιπλέον, πέντε (5) ΜΥΗΕ χωροθετούνται στα όρια μεταξύ τμημάτων της ΛΑΠ Αώου που καλύπτονται από δύο διαφορετικά καθεστώτα προστασίας, αυτά του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου ή περιοχών Natura και του Προστατευόμενου Τοπίου και Προστατευόμενου Φυσικού Σχηματισμού.
II. Άδειες παραγωγής με Αποφάσεις Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ)
Σε συνέχεια των στοιχείων που παρουσιάσαμε σε προηγούμενο άρθρο για τις άδειες παραγωγής που έχουν λάβει ΑΕΠΟ, πέντε (5) ΜΥΗΕ έχουν εξασφαλίσει άδεια λειτουργίας και εγκατάστασης. Στοιχεία από το Ηλεκτρονικό Περιβαλλοντικό Μητρώο και τη Διαύγεια δείχνουν ότι άλλα έξι (6) ΜΥΗΕ έχουν εξασφαλίσει ΑΕΠΟ ως έργα κατηγορίας Α2 από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Ηπείρου – Δυτικής Μακεδονίας. Επιπλέον, υπάρχει το ΜΥΗΕ Βουρκοπόταμου που έχει λάβει ΑΕΠΟ αλλά, όπως προαναφέρθηκε, εμφανίζεται να έχει παύσει η άδεια παραγωγής του.
Συνοψίζοντας, την τρέχουσα χρονική στιγμή υπάρχουν συνολικά έντεκα (11) αδειοδοτημένα ΜΥΗΕ εντός της ΛΑΠ Αώου (Χάρτης 2). Από αυτά, τα πέντε (5) βρίσκονται στην περιοχή που χαρακτηρίστηκε ως Προστατευόμενο Τοπίο και Προστατευόμενος Φυσικός Σχηματισμός (Πίνακας 1).
Πίνακας 1: Συνολική κατάσταση των ΜΥΗΕ σε σχέση με το στάδιο αδειοδότησης, την ύπαρξη ΑΕΠΟ και το καθεστώς προστασίας της περιοχής όπου χωροθετούνται.
IΙΙ. Τρέχουσα κατάσταση στον Αώο – με τα μάτια στραμμένα στη διεθνή επιστημονική κοινότητα
Μπορεί η κατάσταση όσον αφορά την αδειοδότηση των σχεδιαζόμενων ΜΥΗΕ να φαίνεται σχετικά σταθερή όσον αφορά τις άδειες παραγωγής, εγκατάστασης και λειτουργίας, ωστόσο το ενδιαφέρον για ΜΥΗΕ δεν έχει σταματήσει, όπως φαίνεται και από τις νέες αιτήσεις που βρίσκονται σε αξιολόγηση. Παράλληλα, φαίνεται ότι υπάρχουν συνεχώς αλλαγές ως προς το καθεστώς των αιτήσεων, με τροποποιήσεις ως προς την ισχύ αλλά και την επωνυμία των φορέων των έργων. Οι εξελίξεις αυτές κάθε άλλο παρά θετικές μπορούν να θεωρηθούν, δεδομένου ότι η θεσμική θωράκιση ολόκληρης της ΛΑΠ Αώου εξακολουθεί να παρουσιάζει κενά και ελλείψεις, καθιστώντας προβληματική την όποια προσπάθεια για ολοκληρωμένη προστασία απέναντι σε πιέσεις και επερχόμενες απειλές. Όπως αναφέραμε και σε προηγούμενο άρθρο, η έως τώρα απουσία της Υπουργικής Απόφασης που θα θέτει όρους και περιορισμούς εντός του νεοσύστατου, από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ), Προστατευόμενου Τοπίου και Προστατευόμενου Φυσικού Σχηματισμού, καθιστά τον χαρακτηρισμό επί της ουσίας ανεπαρκή, αφήνοντας τον αναλλοίωτο χαρακτήρα και την οικολογική ακεραιότητα της περιοχής έκθετο σε ανθρωπογενείς παρεμβάσεις υποβάθμισης.
Η αναγκαιότητα για θεσμική θωράκιση κρίνεται επιτακτική αν λάβουμε υπόψη τις πιέσεις που δέχεται το ποτάμι από τη δυσλειτουργία υφιστάμενων ΜΥΗΕ που υποβαθμίζουν την οικολογική του συνδεσιμότητα. Συγκεκριμένα, κατά τους μήνες Μάρτιο και Απρίλιο, δύο (2) ΜΥΗΕ με άδεια λειτουργίας εντός της ΛΑΠ Αώου βρέθηκαν να λειτουργούν χωρίς να τηρούνται οι ελάχιστες προϋποθέσεις για τη διατήρηση του οικοσυστήματος, όπως έχουν καθοριστεί από τις αντίστοιχες ΑΕΠΟ. Τόσο το ΜΥΗΕ του ρέματος Βουρκοποτάμου (κοινότητα Αγίας Παρασκευής, Δ. Κόνιτσας), όσο και αυτό του ρέματος Νεροτριβή (κοινότητα Διστράτου, Δ. Κόνιτσας – Εικόνα 1) δεν εξασφαλίζουν την απαιτούμενη οικολογική παροχή, δηλαδή την ανεμπόδιστη ροή τμήματος του νερού εντός της φυσικής κοίτης του εκάστοτε ρέματος, αφήνοντάς τα οριακά στεγνά από το σημείο της υδροληψίας και κατάντη. Ειδικότερα, η ποσότητα νερού που έρεε προς τη φυσική κοίτη ήταν μηδαμινή καθιστώντας σαφές ότι απέχει από την ελάχιστη απαιτούμενη. Η ανεπαρκής λειτουργία αυτών των έργων κρίνεται ανησυχητική για τις επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και τις φυσικές υδρολογικές διεργασίες τόσο σημειακά όσο και σωρευτικά στο ποτάμιο δίκτυο, ενώ εγείρει ερωτηματικά για τις συνθήκες λειτουργίας των άλλων δύο (2) ΜΥΗΕ εντός της ΛΑΠ Αώου, αλλά και τις ευθύνες των αρμόδιων οργάνων ως προς την τήρηση των εγκεκριμένων περιβαλλοντικών όρων.
H Ελλάδα καλείται να εναρμονιστεί με τις προσεγγίσεις που αναπτύσσονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση και να προωθήσει πολιτικές που υποστηρίζουν την ελεύθερη ροή των ποταμών, τα όποια παρέχουν ανεκτίμητες οικοσυστημικές υπηρεσίες. Αποτρέποντας τη δημιουργία πρόσθετων εμποδίων, μπορούμε να διασφαλίσουμε τη βιωσιμότητα αυτών των ζωτικών πόρων. To MedINA θα παραμείνει αφοσιωμένο στην υποστήριξη βιώσιμων και επιστημονικά τεκμηριωμένων λύσεων για την προστασία της λεκάνης απορροής του ποταμού Αώου και της μοναδικής οικολογικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του.
Βιβλιογραφικές αναφορές:
- Αποκεντρωμένη Διοίκηση Ηπείρου – Δυτικής Μακεδονίας. https://www.apdhp-dm.gov.gr/
- Γεωπληροφορικός Χάρτης Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας (ΡΑΕ), Μάιος 2024. https://geo.rae.gr/
- Διαδικτυακή πλατφόρμα ανάρτησης ΑΕΠΟ, Μάιος 2024. aepo.ypeka.gr
- Διαύγεια, Μάιος 2024. https://diavgeia.gov.gr/
- Δημόπουλος, Θ., Παπαγεωργίου, Δ., Παππά, Α. (2023). Μικρά Υδροηλεκτρικά Έργα σε Σαραντάπορο, Αώο και Βοϊδομάτη, Νοέμβριος 2023. https://med-ina.org/el/mikra-ydroilektrika-erga-se-sarantaporo-aoo-kai-voidomati-noemvrios-2023/
- Δημόπουλος, Θ., Παππά, Α. (2023). Μικρά Υδροηλεκτρικά Έργα σε Σαραντάπορο, Αώο και Βοϊδομάτη, Ιούλιος 2023. https://med-ina.org/el/small-hpps-aoos-position-july23-gr/
- Δημόπουλος, Θ., Σακελλαράκης, Φ.Ν., Παππά, Α. (2023). Μικρά Υδροηλεκτρικά Έργα σε Σαραντάπορο, Αώο και Βοϊδομάτη, Μάρτιος 2023. https://med-ina.org/el/small-hpps-aoos-position-2/
- Energy Register: Χάρτης σταθμών ΑΠΕ (2024). https://www.energyregister.gr/
- European Environmental Agency, Μάιος 2024. https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/eea-coastline-for-analysis-2/gis-data
- Ηλεκτρονικό Περιβαλλοντικό Μητρώο, Μάιος 2024. https://eprm.ypen.gr/
- ΥΠΕΝ/ΔΔ ΦΠΒ/115155/3787 «Χαρακτηρισμός τμήματος της λεκάνης απορροής του Αώου ποταμού ως προστατευόμενου τοπίου και προστατευόμενου φυσικού σχηματισμού» (ΦΕΚ 6679/Β/27-11-2023).
Εικόνα εξωφύλλου: Ο ποταμός Σαραντάπορος ρέει ελεύθερος, λίγες εκατοντάδες μέτρα πριν συναντήσει τον ποταμό Αώο. Ανάντη του εικονιζόμενου τμήματος σχεδιάζονται περισσότερα από 20 ΜΥΗΕ © Δ. Παπαγεωργίου/ΜedINA.
Το παρόν άρθρο αναπτύχθηκε στο πλαίσιο των έργων «Ri-Connect: Ο ποταμός Αώος ως διασυνοριακός οικολογικός διάδρομος», με φορέα υλοποίησης το MedINA και χρηματοδότηση από το PONT, και «Aoos/Vjosa campaign», με συντονιστή φορέα το EuroNatur, φορέα υλοποίησης το MedINA και χρηματοδότηση από το Holdfast Collective.