Μικρά Υδροηλεκτρικά Έργα σε Σαραντάπορο, Αώο και Βοϊδομάτη, Νοέμβριος 2023

Μικρά Υδροηλεκτρικά Έργα σε Σαραντάπορο, Αώο και Βοϊδομάτη, Νοέμβριος 2023

  • ENG

των
Θύμιου Δημόπουλου, Ειδικού Γεωπληροφορικών Συστημάτων – Αρχιτέκτονα/MedINA,
Δημήτρη Παπαγεωργίου, Συντονιστή Προγράμματος Ri-Connect/MedINA και
Αλεξάνδρας Παππά, Συντονίστριας Προγραμμάτων για το Νερό/MedINA
Επιμέλεια άρθρου: Γιώργος Δημητρόπουλος, Πολεοδόμος – Χωροτάκτης και Υπεύθυνος Ανάπτυξης Έργων/MedINA

Στις 27 Νοεμβρίου 2023, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) χαρακτήρισε το τμήμα εκείνο της Λεκάνης Απορροής του Ποταμού (ΛΑΠ) Αώου, που μέχρι σήμερα βρισκόταν εκτός προστασίας, από τα όρια του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου έως τα σύνορα Ελλάδας – Αλβανίας, ως Προστατευόμενο Τοπίο και Προστατευόμενο Φυσικό Σχηματισμό. Πρόκειται για μία πολύ σημαντική και ιστορική εξέλιξη για τον Αώο, τη βιοποικιλότητα και τις κοινότητες που βρίσκονται πλάι του, καθώς είναι η πρώτη φορά που καλύπτεται θεσμικά ολόκληρη η ΛΑΠ Αώου από κάποιο καθεστώς προστασίας, βάσει της εθνικής ή ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Οι συντονισμένες προσπάθειες των μελών της εκστρατείας “Save the Blue Heart of Europe” και η αδιάκοπη υποστήριξη της συμμαχίας μας, μέσω των έργων “Σώζοντας τον τελευταίο ποταμό ελεύθερης ροής στην Ευρώπη: Αώος/Vjosa” και “Ri-Connect: Ο ποταμός Αώος ως διασυνοριακός οικολογικός διάδρομος” συνέβαλαν προς αυτή την κατεύθυνση.

Τι πραγματικά σημαίνει όμως αυτή η εξέλιξη για τον Αώο και κατά πόσο επηρεάζει την ανάπτυξη σχεδόν 50 Μικρών Υδροηλεκτρικών Έργων (ΜΥΗΕ) που σχεδιάζονται στη λεκάνη απορροής του; Στο πλαίσιο των προσπαθειών μας, ώστε να αποκτήσει η ΛΑΠ Αώου ένα ενιαίο και ισχυρό καθεστώς προστασίας, εθνικά και διασυνοριακά, απαντάμε σε αυτό το ερώτημα, ενώ παράλληλα καταγράφουμε τα έως σήμερα δεδομένα από την ανάπτυξη ΜΥΗΕ στη ΛΑΠ Αώου, που συνεχίζει να αποτελεί την κύρια απειλή για το ποτάμι.

Παρακάτω παρουσιάζουμε την παρούσα κατάσταση αδειοδότησης και χωροθέτησης των ΜΥΗΕ στη ΛΑΠ Αώου, κατόπιν συλλογής και ανάλυσης δεδομένων από τον Γεωπληροφορικό Χάρτη της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας (ΡΑΕ), την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Ηπείρου – Δυτικής Μακεδονίας, το Ηλεκτρονικό Περιβαλλοντικό Μητρώο, την πλατφόρμα aepo.ypeka.gr, τον Δήμο Ζαγορίου, τον Δήμο Κόνιτσας, την ιστοσελίδα της Διαύγειας και ενεργούς πολίτες της ευρύτερης περιοχής.

Όπως έχουμε αναφέρει και στο παρελθόν, η διαδικασία παρακολούθησης της ανάπτυξης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) αποτελεί μία ιδιαίτερα πολύπλοκη διαδικασία, ενώ ειδικά όσον αφορά στη ΛΑΠ Αώου ο βαθμός δυσκολίας αυξάνεται λόγω της γεωγραφικής της θέσης. Προκύπτει, λοιπόν, η ανάγκη συγκέντρωσης των δεδομένων σε μία πλατφόρμα μέσω της οποίας να μπορεί κανείς να ενημερωθεί για την εξέλιξη της κάθε αίτησης.

Ι. Παρούσα κατάσταση αδειοδότησης και χωροθέτησης ΜΥΗΕ στη ΛΑΠ Αώου

Σε συνέχεια των προηγούμενων άρθρων μας, τον Μάρτιο και τον Ιούλιο του 2023, εξετάζουμε τον αριθμό των ΜΥΗΕ και την κατάσταση αδειοδότησης στην οποία βρίσκονται, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουμε συγκεντρώσει από τη ΡΑΕ. Στον παρακάτω πίνακα παρουσιάζεται η κατάσταση τους μήνες Μάρτιο, Ιούλιο και Νοέμβριο του 2023.

Πίνακας 1. Συνολικός αριθμός ΜΥΗΕ ανά στάδιο αδειοδότησης και καθεστώς προστασίας περιοχής χωροθέτησης, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΡΑΕ για τους μήνες Μάρτιο, Ιούλιο και Νοέμβριο του 2023.
(1) Εξ ολοκλήρου εντός της περιοχής που χαρακτηρίστηκε ως Προστατευόμενο Τοπίο & Προστατευόμενος Φυσικός Σχηματισμός.

O συνολικός αριθμός των ΜΥΗΕ στη ΛΑΠ Αώου, που βρίσκονται σήμερα σε διαφορετικά στάδια αδειοδότησης, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΡΑΕ, είναι σαράντα οκτώ (48), εκ των οποίων τέσσερα (4) έχουν λάβει άδεια λειτουργίας, δύο (2) άδεια εγκατάστασης, τριάντα τρία (33) άδεια παραγωγής και εννέα (9) βρίσκονται υπό αξιολόγηση (Πίνακας 1 και Χάρτης 1). Ο αριθμός αυτός παραμένει ο ίδιος σε σχέση με τον Ιούλιο του 2023. Οι αλλαγές παρατηρούνται ως προς τις άδειες παραγωγής, οι οποίες μειώθηκαν κατά δύο (2) και τις αιτήσεις σε αξιολόγηση, οι οποίες αυξήθηκαν κατά δύο (2).

Όσον αφορά τις άδειες παραγωγής, τρεις (3) ανακλήθηκαν και μία (1) νέα εκδόθηκε. Από τις ανακληθείσες, η πρώτη αφορά έργο 15MW, που έως σήμερα ήταν αδειοδοτημένο στη θέση Άγιος Μηνάς του ποταμού Σαραντάπορου, η δεύτερη αφορά έργο στη θέση Πύργος ισχύος 2,62MW, ενώ η τρίτη αφορά άδεια ΜΥΗΕ ισχύος 1ΜW στη θέση Ραχοβίτσα του Βουρκοπόταμου, η οποία φαίνεται να αποσύρθηκε και να κατατέθηκε εκ νέου ως αίτηση έργου ισχύος 0,5MW προς αξιολόγηση. Η μία (1) νέα άδεια παραγωγής, που εκδόθηκε, αφορά ΜΥΗΕ ισχύος 0,48MW στη Λάιστα του Δήμου Ζαγορίου. Ως προς τις νέες αιτήσεις σε αξιολόγηση, πέραν της περίπτωσης στη θέση Ραχοβίτσα, μία νέα αίτηση εμφανίζεται στη θέση Κλειδωνιά του Δήμου Κόνιτσας.

Η συνολική ισχύς μειώθηκε από τα 74,55MW σε 57,42MW, κυρίως λόγω της ανάκλησης της άδειας των 15MW στη θέση Άγιος Μηνάς.

Όπως προκύπτει από τον παραπάνω πίνακα συνδυαστικά με τη διασταύρωση των συντεταγμένων της υπ’ αριθμ. ΥΠΕΝ/ΔΔ ΦΠΒ/115155/3787 απόφασης του Γενικού Διευθυντή Περιβαλλοντικής Πολιτικής του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΦΕΚ Β’ 6679/2023), με την οποία χαρακτηρίστηκε τμήμα της ΛΑΠ Αώου ως Προστατευόμενο Τοπίο και Προστατευόμενος Φυσικός Σχηματισμός, στη συγκεκριμένη περιοχή εμπίπτουν εξ ολοκλήρου συνολικά δεκατέσσερα (14) ΜΥΗΕ: ένα (1) υφιστάμενο με άδεια λειτουργίας, ένα (1) με άδεια εγκατάστασης, εφτά (7) με άδεια παραγωγής και πέντε (5) που είναι σε αξιολόγηση. Επιπλέον πέντε (5) ΜΥΗΕ χωροθετούνται στα όρια μεταξύ τμημάτων της ΛΑΠ Αώου, που καλύπτονται από δύο διαφορετικά καθεστώτα προστασίας, αυτά του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου ή περιοχών Natura και του Προστατευόμενου Τοπίου και Προστατευόμενου Φυσικού Σχηματισμού.

Χάρτης 1: Συνολική κατάσταση των ΜΥΗΕ στη ΛΑΠ Αώου ανά στάδιο αδειοδότησης. Στοιχεία από ΡΑΕ (11/2023).

II. Άδειες παραγωγής με Αποφάσεις Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ)

Σε συνέχεια των στοιχείων που παρουσιάσαμε στο προηγούμενο άρθρο για τις άδειες παραγωγής που έχουν λάβει ΑΕΠΟ, πέραν των έξι (6) ΜΥΗΕ που έχουν εξασφαλίσει άδεια λειτουργίας και εγκατάστασης, στοιχεία από το Ηλεκτρονικό Περιβαλλοντικό Μητρώο και τη Διαύγεια δείχνουν ότι επιπλέον έξι (6) ΜΥΗΕ έχουν εξασφαλίσει ΑΕΠΟ ως έργα κατηγορίας Α2 από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Ηπείρου – Δυτικής Μακεδονίας. Σε σχέση με τα στοιχεία που είχαμε παρουσιάσει τον Ιούλιο, εντοπίστηκε, μέσω του aepo.ypeka.gr, ένα επιπλέον ΜΥΗΕ που έχει εξασφαλίσει ΑΕΠΟ από τον Μάρτιο του 2020, ισχύος 3,6MW, στο ρέμα Κουκουμανέρι της Δημοτικής Ενότητας Διστράτου.

Επιπλέον, ένα (1) ΜΥΗΕ στο ρέμα Βαθύλακκος, της Δημοτικής Ενότητας Κόνιτσας, ισχύος 0,88MW, φαίνεται να έχει λάβει ΑΕΠΟ, η οποία εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2013. Καθώς οι ΑΕΠΟ έχουν 10ετή διάρκεια ισχύος και εφόσον στο Ηλεκτρονικό Περιβαλλοντικό Μητρώο δεν έχει δημοσιοποιηθεί κάποια σχετική απόφαση τροποποίησης/ανανέωσης, η Απόφαση μπορεί να θεωρηθεί εκτός ισχύος.

Οπότε, την τρέχουσα χρονική στιγμή υπάρχουν συνολικά δώδεκα (12) αδειοδοτημένα ΜΥΗΕ εντός της ΛΑΠ Αώου (Χάρτης 2). Από αυτά, τα έξι (6) βρίσκονται στην περιοχή που χαρακτηρίστηκε ως Προστατευόμενο Τοπίο και Προστατευόμενος Φυσικός Σχηματισμός (Πίνακας 2).

Χάρτης 2: Δώδεκα (12) αδειοδοτημένα ΜΥΗΕ στη ΛΑΠ Αώου: τέσσερα (4) με άδεια λειτουργίας, δύο (2) με άδεια εγκατάστασης, έξι (6) με άδεια παραγωγής και εγκεκριμένους περιβαλλοντικούς όρους (ΑΕΠΟ).
Πίνακας 2: Συνολική κατάσταση των ΜΥΗΕ σε σχέση με το στάδιο αδειοδότησης, την ύπαρξη ΑΕΠΟ και το καθεστώς προστασίας της περιοχής όπου χωροθετούνται.

IV. Προστατευόμενο Τοπίο και Προστατευόμενος Φυσικός Σχηματισμός – Η επόμενη μέρα για τον Αώο

Με τον χαρακτηρισμό της περιοχής Γράμμου – Κόνιτσας – Πωγωνίου, δηλαδή της περιοχής μεταξύ του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου και των συνόρων Ελλάδας – Αλβανίας ως Προστατευόμενου Τοπίου και Προστατευόμενου Φυσικού Σχηματισμού, αναγνωρίζεται για πρώτη φορά η σημασία της ΛΑΠ Αώου ως ένα ενιαίο σύστημα. Ωστόσο, η θετική αυτή εξέλιξη δεν θα πρέπει να αποτελεί στοιχείο εφησυχασμού για την ανάπτυξη των ΜΥΗΕ στη συγκεκριμένη ζώνη, τουλάχιστον έως ότου εκδοθεί από τον Υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας σχετική απόφασή του με την οποία θα θέτει όρους και περιορισμούς, δηλαδή ποιες δραστηριότητες θα επιτρέπονται και ποιες θα απαγορεύονται στη συγκεκριμένη περιοχή (άρθρο 178, Ν.5037/2023).

Με την απόφασή του αυτή ο Υπουργός ΠΕΝ έχει τη δυνατότητα να αποκλείσει από τη χωροθέτηση τα οκτώ (8) ΜΥΗΕ που σχεδιάζονται εντός του Προστατευόμενου Τοπίου και Προστατευόμενου Φυσικού Σχηματισμού (τα οποία δεν έχουν λάβει ΑΕΠΟ) και να ορίσει σαφώς ποια θα είναι η εξέλιξη των έξι (6) ΜΥΗΕ που διαθέτουν ΑΕΠΟ. Αντίστοιχη είναι η κατάσταση και εντός των ζωνών προστασίας του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου και των προστατευόμενων περιοχών του δικτύου Natura 2000 όπου οι απειλές, όπως αυτή της ανάπτυξης ΜΥΗΕ, εξακολουθούν να υφίστανται, καθώς έως σήμερα δεν έχουν ολοκληρωθεί οι Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ) και τα Σχέδια Διαχείρισης των Προστατευόμενων Περιοχών και δεν έχουν εκδοθεί τα σχετικά Προεδρικά Διατάγματα.

Παράλληλα, το νέο Ειδικό Χωροταξικό πλαίσιο για τις ΑΠΕ, που βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση, είναι αυτό που χρειάζεται να θέσει αυστηρότερους όρους ή και να αποκλείσει τη χωροθέτηση έργων, όπως τα ΜΥΗΕ, εντός περιοχών προστασίας της φύσης, όπως τα Εθνικά Πάρκα, τα Καταφύγια Άγριας Ζωής, οι περιοχές του δικτύου Natura 2000, τα Προστατευόμενα Τοπία και οι Προστατευόμενοι Φυσικοί Σχηματισμοί.

Σε κάθε περίπτωση, ο κατακερματισμός της ΛΑΠ Αώου από πολλαπλά θεσμικά καθεστώτα δεν εξασφαλίζει την προστασία του ποταμού. Η πλήρης προστασία του Αώου και των παραποτάμων του θα διασφαλιστεί με τη θέσπιση ενός ενιαίου καθεστώτος προστασίας σε ολόκληρη τη ΛΑΠ Αώου, αυτό του Εθνικού Πάρκου. Η επέκταση του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου προς τα σύνορα Ελλάδας – Αλβανίας θα επιτρέψει την ένωσή του με το γειτονικό Εθνικό Πάρκο Vjosa, προκειμένου το όραμα του πρώτου Διασυνοριακού Εθνικού Πάρκου Άγριου Ποταμού στην Ευρώπη, Αώου/Vjosa, να γίνει πραγματικότητα.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

  1. Αποκεντρωμένη Διοίκηση Ηπείρου – Δυτικής Μακεδονίας. https://www.apdhp-dm.gov.gr/
  2. Γεωπληροφορικός Χάρτης Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας (ΡΑΕ), Νοέμβριος 2023. https://geo.rae.gr/
  3. Διαδικτυακή πλατφόρμα ανάρτησης ΑΕΠΟ, Νοέμβριος 2023. aepo.ypeka.gr
  4. Διαύγεια, Νοέμβριος 2023. https://diavgeia.gov.gr/
  5. Dimopoulos T., Pappa Α. (2023). Small Hydropower Plants on Sarantaporos, Aoos and Voidomatis rivers, July 2023. https://med-ina.org/el/small-hpps-aoos-position-july23-gr/
  6. Dimopoulos T., Sakellarakis F.N., Pappa Α. (2023). Small Hydropower Plants on Sarantaporos, Aoos and Voidomatis rivers, March 2023. https://med-ina.org/small-hpps-aoos-position/
  7. Energy Register: Χάρτης σταθμών ΑΠΕ (2023). https://www.energyregister.gr/
  8. European Environmental Agency, Νοέμβριος 2023. https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/data/eea-coastline-for-analysis-2/gis-data
  9. Ηλεκτρονικό Περιβαλλοντικό Μητρώο, Νοέμβριος 2023. https://eprm.ypen.gr/
  10. ΥΠΕΝ/ΔΔ ΦΠΒ/115155/3787 «Χαρακτηρισμός τμήματος της λεκάνης απορροής του Αώου ποταμού ως προστατευόμενου τοπίου και προστατευόμενου φυσικού σχηματισμού» (ΦΕΚ 6679/Β/27-11-2023).

Εικόνα εξωφύλλου: Φθινοπωρινοί μαιανδρισμοί του ποταμού Σαραντάπορου, παραπόταμου του Αώου, ανάμεσα στα χωριά Πυξαριά και Εξοχή. Ανάντη του εικονιζόμενου τμήματος σχεδιάζονται περισσότερα από 20 ΜΥΗΕ © Δημήτρης Παπαγεωργίου/ΜedINA.

Το παρόν άρθρο αναπτύχθηκε στο πλαίσιο των έργων «Ri-Connect: Ο ποταμός Αώος ως διασυνοριακός οικολογικός διάδρομος», με φορέα υλοποίησης το MedINA και χρηματοδότηση από το PONT και «Aoos/Vjosa campaign», με συντονιστή φορέα το EuroNatur, φορέα υλοποίησης το MedINA και χρηματοδότηση από το Holdfast Collective.