Ακολουθεί ενημέρωση για ένα θέμα αρκετά επίκαιρο… τα ψάρια! Το είδος που μονοπωλεί φέτος το καλοκαίρι την επικαιρότητα μπορεί να είναι άλλο. Το MedINA, όμως, στρέφει το βλέμμα του στις πέστροφες που ζουν στον Αώο!
Αλλά, ας ξεκινήσουμε από τα βασικά:
Τα ψάρια των εσωτερικών υδάτων αντιπροσωπεύουν περίπου το 50% όλων των γνωστών ειδών ψαριών παγκοσμίως – γεγονός που αναδεικνύει τη μεγάλη βιοποικιλότητα που φιλοξενούν τα εσωτερικά ύδατα, σε σχέση με το μόλις 1% της επιφάνειας της Γης που καταλαμβάνουν. Ωστόσο, ένα στα τρία είδη ψαριών γλυκού νερού κινδυνεύει πλέον με εξαφάνιση.
Τα ψάρια αυτά είναι ζωτικής σημασίας για τη λειτουργία των οικοσυστημάτων γλυκού νερού, καθώς συμβάλλουν στη μεταφορά ενέργειας και θρεπτικών στοιχείων, ρυθμίζουν τους πληθυσμούς άλλων οργανισμών μέσω των τροφικών αλληλεπιδράσεων και διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της ποιότητας και της λειτουργικότητας των ενδιαιτημάτων για πολλά άλλα είδη. Αποτελούν επίσης σημαντικό πολιτιστικό και οικονομικό πόρο για τον άνθρωπο.
Σε ένα ποτάμι, η παρουσία ψαριών και η κατάσταση των πληθυσμών τους είναι ενδεικτικές της υγείας του οικοσυστήματος. Η βιωσιμότητά τους εξαρτάται άμεσα από την ποιότητα του νερού, τη φυσική ροή του ποταμού (που επιτρέπει την ελεύθερη μετακίνησή τους) και τη διαθεσιμότητα τροφής. Προστατεύοντας τα ψάρια και τους υγιείς πληθυσμούς τους, προστατεύουμε τη μακροπρόθεσμη υγεία και ανθεκτικότητα του ποταμού.
Ποταμός Βοϊδομάτης © Γιώργος Γκουνέζος / MedINA
Η ιχθυοπανίδα του Αώου
Εστιάζοντας στην περιοχή του ποταμού Αώου και των παραποτάμων του, ενός από τους τελευταίους άγριους ποταμούς της Ευρώπης, διαπιστώνουμε τη μοναδικότητά του: ένα “παρθένο” ποτάμιο οικοσύστημα, όπου έχουν καταγραφεί 11 είδη αυτόχθονων ψαριών. Από αυτά, τα εννιά είναι ενδημικά των Βαλκανίων, δηλαδή δεν απαντώνται πουθενά αλλού στον κόσμο παρά μόνο σε αυτή τη γωνιά της Ευρώπης!
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν η ιονική πέστροφα (Salmo farioides), το ευρωπαϊκό χέλι (Anguilla anguilla), καθώς και άλλα σημαντικά είδη, όπως η Μουστακαλής (Barbus prespensis), o Πινδοβίνος (Oxynoemacheilus pindus) και ο Χειλάς (Pachychilon pictum). Ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι ο Αώος και οι παραπόταμοί του είναι το νοτιότερο σημείο των Βαλκανίων, αλλά και το μόνο σημείο της Ελλάδας, όπου μπορούμε να εντοπίσουμε πολλά από αυτά τα είδη.
Συγκεκριμένα, η ιονική πέστροφα είναι ένα είδος που επιβιώνει μόνο σε λίγες λεκάνες απορροής στην Ελλάδα, σε κρύα, οξυγονωμένα νερά ορεινών ποταμών. Η εξαφάνιση ή η μείωση του πληθυσμού της από έναν ποταμό δεν σηματοδοτεί μόνο την απώλεια του είδους· είναι μία ένδειξη ότι ολόκληρο το οικοσύστημα βρίσκεται σε κίνδυνο. Έτσι, η διατήρηση και η προστασία του πληθυσμού της στον ποταμό είναι κρίσιμη, γεγονός που αντανακλάται και στο καθεστώς προστασίας της: Στην Ελλάδα αποτελεί προστατευόμενο είδος. Η σχετική νομοθεσία επιτρέπει την ερασιτεχνική αλιεία της, μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις (συγκεκριμένη χρονική περίοδος, μέθοδος αλίευσης, ελάχιστο μέγεθος ψαριών και όριο ποσότητας αλιευμάτων)*.
Η ιονική πέστροφα δεν είναι το μόνο είδος πέστροφας στην περιοχή. Τα τελευταία χρόνια στον Αώο και τον Βοϊδομάτη εμφανίζεται και η νεόφερτη ιριδίζουσα πέστροφα (Oncorhynchus mykiss), ένα είδος που προέρχεται από τη Βόρεια Αμερική και εισήχθη στην Ελλάδα μέσω της εκτροφής της στα ιχθυοτροφεία.
Σε αντίθεση με την ιονική (γνωστή και ως “άγρια” πέστροφα), η ιριδίζουσα πέστροφα ενδέχεται να διαταράσσει το οικοσύστημα και την ισορροπία του, καθώς δεν αποτελεί φυσικό μέρος του και ανταγωνίζεται τα αυτόχθονα είδη, αναζητώντας τροφή. Το πόσο εκτεταμένη είναι η παρουσία της ιριδίζουσας πέστροφας στον Αώο, όπως και τα πληθυσμιακά της μεγέθη παραμένουν αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης.
Οι πιέσεις και απειλές των ιχθυοπληθυσμών του Αώου
Φυσικά, οι ιχθυοπληθυσμοί του Αώου δεν απειλούνται μόνο από αυτό το ξενικό είδος. Αντιμετωπίζουν πολλαπλές πιέσεις και απειλές: Η υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων τους, που μπορεί να προκαλείται από την έλλειψη οικολογικής παροχής, εκτροπές ή απόληψη νερού, τα τεχνητά εμπόδια που περιορίζουν την ελεύθερη μετακίνηση των ψαριών, η λαθραλιεία και η υπεραλίευση, καθώς και η κλιματική κρίση συνθέτουν ένα πλέγμα πιέσεων, που δοκιμάζει την ανθεκτικότητα των φυσικών πληθυσμών ψαριών.
Ο συνδυασμός μοναδικής βιοποικιλότητας, ευαλωτότητας του οικοσυστήματος και πολλαπλών πιέσεων καθιστά τη μελέτη των ιχθυοπληθυσμών του Αώου επιτακτική. Κατανοώντας πώς αλληλεπιδρούν τα αυτόχθονα είδη με την ξενική ιριδίζουσα πέστροφα και πώς οι ανθρώπινες παρεμβάσεις και η κλιματική κρίση διαμορφώνουν το μέλλον του ποταμού, μπορούμε να θέσουμε τις βάσεις για την προστασία αυτού του μοναδικού οικοσυστήματος.
Η προστασία της άγριας πέστροφας στο επίκεντρο του έργου Ri-Connect II
Και κάπου εδώ, αρχίζει η δράση του έργου Ri-Connect II: Ο ποταμός Αώος ως διασυνοριακός οικολογικός διάδρομος! Με επίκεντρο των ποταμό Αώο, μέλη της ομάδας του MedINA μαζί με ερευνητές του Ινστιτούτου Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων και Εσωτερικών Υδάτων (ΙΘΑΒΙΠΕΥ) του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών πραγματοποίησαν πρόσφατα εκτεταμένες εργασίες πεδίου. Στόχος της αποστολής ήταν η παρακολούθηση της οικολογικής κατάστασης του ποταμού, η μελέτη της εξάπλωσης της αυτόχθονης ιονικής πέστροφας (Salmo farioides) και της ξενικής ιριδίζουσας πέστροφας (Oncorhynchus mykiss), καθώς και η ενίσχυση της συνεργασίας με τις τοπικές κοινότητες, και συγκεκριμένα με αλιείς αναψυχής.
Δειγματοληψίες για την αξιολόγηση της ποιότητας των υδάτων πραγματοποιήθηκαν στους ποταμούς Αώο και Βοϊδομάτη. Επιπλέον, στο πλαίσιο δράσεων διατήρησης που προγραμματίζονται, έγινε προκαταρκτική αξιολόγηση της δυνατότητας ενίσχυσης των πληθυσμών της άγριας πέστροφας, καθώς και δειγματοληψίες και μετρήσεις στο αρδευτικό φράγμα της Κόνιτσας, με στόχο την αξιολόγηση της δυνατότητας εγκατάστασης ιχθυοδιαδρόμου που θα διευκολύνει τη μετακίνηση και μετανάστευση των ψαριών.
© Γιώργος Γκουνέζος / MedINA
Για το κλείσιμο των δράσεων και για τον συντονισμό των επόμενων βημάτων, μία συνάντηση ανταλλαγής γνώσεων διοργανώθηκε με τη συμμετοχή αλιέων αναψυχής και εκπροσώπων του Πανελλήνιου Συλλόγου Fly Fishing και Προστασίας της Άγριας Πέστροφας «Αστραίος». Στη συνάντηση παρουσιάστηκαν οι κοινές δράσεις του MedINA και του ΙΘΑΒΙΠΕΥ στην περιοχή και ακολούθησε συζήτηση σχετικά με τις πιέσεις και απειλές που αντιμετωπίζει η άγρια πέστροφα και το ποτάμιο οικοσύστημα ευρύτερα. Η συνάντηση ανέδειξε ένα κοινό όραμα: Την καταγραφή και παρακολούθηση της ιριδίζουσας πέστροφας και της ποιότητας του νερού, με στόχο την προστασία του Αώου.
Οι πέστροφες του Αώου είναι κάτι περισσότερο από ένα ψάρι. Είναι δείκτης υγείας αυτού του μοναδικού οικοσυστήματος. Μέσα από την αξιοποίηση της επιστημονικής γνώσης και τη συνεργασία με τις τοπικές κοινότητες, μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι ο Αώος θα παραμείνει ένας ζωντανός, άγριος ποταμός!
Στιγμιότυπα από τις δειγματοληψίες © Γιώργος Γκουνέζος / MedINA
Οι δράσεις πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του έργου Ri-Connect II με χρηματοδότηση από το Prespa Ohrid Nature Trust – PONT.
* Σημείωση: Η ιονική πέστροφα περιλαμβάνεται στο Παράρτημα II της Οδηγίας για τους Οικοτόπους (92/43/ΕΟΚ) και κατατάσσεται στην κατηγορία «Τρωτό» στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας, γεγονός που υποδηλώνει ότι αντιμετωπίζει υψηλό κίνδυνο εξαφάνισης στο φυσικό της περιβάλλον. Περιλαμβάνεται επίσης στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τα Πέντε Αυτόχθονα Είδη Πέστροφας της Ελλάδας που θεσμοθετήθηκε με την Υπουργική Απόφαση ΥΠΕΝ/ΔΔΦΠΒ/68085/2148/2021 και δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Β’ 3722/12.08.2021.